Eén moord op vijf in de westerse wereld wordt gepleegd uit wraak. Wat zijn de geestelijke mechanismen die die drang tot Bijbelse retributie drijven? Waarom getroost men zich de bittere persoonlijke kost op gebied van tijd en (emotionele en fysieke) energie om iemand een koekje van eigen deeg te geven? De complexe psychologie van wraak.

Dat Hugh Glass in The Revenant, zwaargewond na een aanval van een grizzlybeer, meer dan driehonderd kilometer door het winterlandschap van North Dakota kon trekken, daarna herstelde van zijn verwondingen in Fort Kiowa en vervolgens nog de kracht vond om jacht te maken op de mannen die hem voor dood hadden achtergelaten en zijn zoon hadden vermoord, heeft alles te maken met het einddoel van zijn reis. The Revenant is een avonturenfilm, maar ook een wraakthriller, waarin het hoofdpersonage een bovenmenselijke kracht vindt in het vooruitzicht dat hij zijn vijand uiteindelijk lik op stuk zal kunnen geven.

Onderzoeken zeggen dat één moord op vijf in de westerse wereld wordt gepleegd met wraak als motief

Tijdloos thema

Wraak is een tijdloos thema in onze moderne (en niet zo moderne) cultuur. Het is een drijfveer van verhalen die reiken van het Oude Testament en de Griekse tragedies tot het filmoeuvre van Quentin Tarantino. Maar klopt dat idee, dat retributie voor onheil of oneer dat ons is aangedaan dingen goedmaakt, wel met de realiteit? We schijnen te denken van wel: onderzoeken zeggen dat één moord op vijf in de westerse wereld wordt gepleegd met wraak als motief. De wetenschap heeft ook uitgewezen dat wraak - letterlijk - zoet is: een wraakactie ondernemen doet volgens neurologische onderzoeken de staartkern of de nucleus caudatus oplichten, een heel ‘oude’ kern in onze hersenen (‘oud’ betekent dat hij mee is geëvolueerd sinds de tijd toen we nog reptielen waren) die wordt gestimuleerd wanneer we ergens voor worden beloond.

Maar de psychologische mechanismen die achter wraak zitten, zijn complexer dan dat. Los nog van het feit dat er vaak een cirkel van geweld ontstaat na gewelddadige wraak, met nieuwe wrekers die genoegdoening zoeken voor wat de originele dader werd aangedaan, zijn psychologen de afgelopen tien jaar het aloude idee van de ‘emotionele catharsis’ na een wraakactie gaan betwisten.

“Een van de dingen die wrekers onopzettelijk doen is een onplezierige confrontatie verlengen”

Kevin Carlsmith - Colgate University

Herkauwing

Men voelt zich na het plegen van wraak dikwijls slechter dan men had gedacht dat men zich zou voelen, suggereren sommige onderzoeken. En andere claimen dat de gevoelens van agressie na het plegen van de daad niet verdwijnen: ze gaan soms zelfs, zoals een studie het stelt, een “toenemende herkauwing” voelen. De wraakgevoelens ten opzichte van de persoon die ons onrecht heeft aangedaan, verdwijnen niet noodzakelijk nadat we ons gelijk hebben gehaald. “Een van de dingen die wrekers onopzettelijk doen is een onplezierige confrontatie verlengen”, zegt psycholoog Kevin Carlsmith van de Colgate University in een studie die in 2008 verscheen in de Journal of Personality and Social Psychology.

En dan zijn er nog zijdelingse elementen in het spel. Het idee van ‘rechtvaardigheid’, dat niet noodzakelijk voor iedereen hetzelfde betekent, en dat de zonet genoemde cirkel van geweld kan veroorzaken. En de persoonlijke kost van wraak voor de wreker, die tijd, planning en emotionele energie in zijn daad moet steken. Maar soms, zo suggereren zowel wetenschappers die het fenomeen bestudeerden als de figuur van Hugh Glass in The Revenant, kunnen wraakgevoelens ook een trigger zijn voor iets anders: een opstoot in het doorzettingsvermogen, die alleen nog een cruciaal duwtje nodig had. “Doorheen de hele film blijft het de vraag of wraak, in welke vorm ook, uiteindelijk het ding zal worden dat Glass’ dorst zal lessen”, zegt Leonardo DiCaprio. “De nood om door te gaan wordt echter iets anders voor hem: een soort spiritueel streefdoel.”